درسی از مفاهیم لحنی (1 و 2)

قرآن کریم که کنایات و مثالهایش و روایات و داستانهایش و نواهی و دستوراتش و محکمات و متشابهاتش و خلاصه تک تک جملات و کلماتش در قالبی زیبا و با بیانی شیوا و لطافتی همچون دیبا و صنعتی بی همتا نازل گردیده,  قطعا" شایسته آنست که با حالی حزین و نغماتی دلنشین تلاوت گردد و تواتر احادیث وارده در این خصوص از جمله :

 ( تغنوا بالقرآن و من لم یتغن بالقرآن فلیس منا )  

 (  زینوا القرآن باصواتکم ) 

 ( لکل شی حلیه و حلیه القرآن الصوت الحسن )

شکی باقی نمی گذارد که پیرایش تلاوت و آرایش قرائت این کتاب آسمانی مرضی خداوند سبحان و پیامبر اسلام و اهل بیت علیهم السلام و موافق طبیعت و فطرت پاک انسانها می باشد, اما برای  آنکه زیبایی نغمات و هنرها و آرایشهای تلاوت ,آنچنان اصالت پیدا نکند که اصل و هدف فراموش شود و بعضا" به تنافی و تناقض با اساس دین و فلسفه احکام و شریعت نیانجامد, آن را به ملازمت و مقارنت و معاونت و مشارکت با اصول دیگری منوط و واجب نموده که در احادیث شریفه و احکام فقهیه متواترا" و متوالیا" آنها را می خوانیم و ملاحظه می نماییم که به اهم آنها تحت عنوان کلیت لحنی می پردازیم .

لام لحن, لفظ است و حایش حال لین، نون آن نغم است و آهنگ حزین

 کلیات لحنی :

1- لفظ : (لام لحن)

از دیرباز, ارکان تلاوت قرآن کریم یعنی, صوت ,لحن ,وقف, ابتدا و تجوید( از وصل حروف اول 5 کلمه فوق,کلمه (صلوات) حاصل می شود که بیانگر ارتباط عمیق قرآن و اهل بیت (ع ) می باشد) از یکسو و ترجمه و تفسیر و تاویل و تفهیم و... از سوی دیگر,  مورد توجه بزرگان  و علماء و دانشمندان و قاریان قرار گرفته و به عنوان میثاقی انکار ناپذیر نصب العین همگان قرار گرفته , در حالی که این اصول  برای ما و هنرها و مظاهر اسلامی دیگر از جمله اذان, ادعیه و نیایش و ابتهالات و مدایح و موشحات آنچنان که در تلاوت قرآن اهمیت دارد مورد تاکید قرار نگرفته است و هر چند که رعایت برخی از این اصول و ارکان برای امور فوق نیز ممدوح و مطلوب می باشد اما به اندازه قرائت مورد توجه نیستند و بعضا" هم رعایت کامل آنها مقدور نمی باشد .تمام ارکان یاد شده به عنوان اصول و قواعد انکار ناپذیر تحت عنوان ( لفظ ) و به عنوان اولین حرف ( لحن ) قاعده و مبنا و شالوده و اساس قرائت را تشکیل می دهد و اگر انحراف و اعوجاجی درخشت اول وجود داشته باشد , تا ثریا این دیوار کج خواهد رفت , ( زیرا خشت اول گر نهد معمار کج , تا ثریا می رود دیوارکج )  و ذکر این نکته ظریف نیز ضروری است که از نظر قرآن لفظ به معنای حروف و اصوات به صورت تنها و مجرد نیست , بلکه مقوله ها, گفتارها, مفهوم ها, منظورها, ترجمه واقعی ( لفظ ) هستند , کما اینکه درقرآن می فرماید :

( ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید )

2- حزن

حس, حال, حالت, حضور قلب,  حرارت, حلاوت,  حکمت و حرمت و حیات و حول و حجر و حجز  و... مفاهیم و عناوین و مضامینی هستند که وجه و قدر مشترک همه آنها یعنی حرف (ح) به نمایندگی همه آنها به عنوان دومین حرف کلمه ( لحن) قرار دارد.

 بدیهی است که هریک از اعضاء پیکره لحنی شامل ( لفظ) و جمیع موارد مرتبط با آن  و همینطور جمیع مسائل مربوط به نغمات و آهنگها (نغم ) که بعد پایانی لحن محسوب می شوند , بدون کارکرد, بدون عملکرد و بدون حضور و دخالت و وساطت مضامین مذکور فوق تنها به شکل ظاهری و فرم منتهی شده و فقط ( صورت لحنی ) را بوجود می آورند و قاری و شنونده را به اهداف لحنی البته به صورت کامل نخواهند رساند, کما اینکه کلمه ( لحن ) بدون حرف (ح) به کلمه (لن) تبدیل خواهد شد یعنی (هرگز) .

 معنای آن, اینست که تلاوت خالی از مضامین یاد شده هرگز مقصد و منظور و هدف غایی نبوده و نخواهد بود و به عبارت دیگر , همانند جسدی بی روح و جان است که شکل تلاوت قرآن را دارد و ظاهر آن همه مشخصات تلاوت را دارد , اما باطن ندارد , روح ندارد, سیرت ندارد , محتوا ندارد, مانند مرده ای که جسم است و همه اعضاء بدن انسان کامل را باستثناء روح دارد , اما چه سود ! که باید هرچه سریعتر آنرا دفن نمود و اگر دفن نشود زیانبار خواهد بود و دلیل آن :

لا خیرفی قرائة لا تدبر فیها

 رب تال للقرآن والقرآن یلعنه

 افلا یتدبرون القرآن ام علی قلوب اقفالها

 سیاتی زمان علی امتی ..... می باشد , بخصوص در صورتیکه قرائت قرآن قاری حزن و حکمت حجر( تعقل) و حجز (عقلی که انسان را از کار زشت بازدارد ) نداشته باشد و نه تنها موجب افزایش آگاهی ها و بهبود کیفیت قرائت نگردیده , بلکه به حسن اعمال و رفتار آن قاری هم منجر نشده و  روزبروز بدکارتر گردیده و آن به آن به نقصان  و خسران او افزوده گردد .

3- نغم (نون لحن) 

بدیهی است , علاوه بر آنکه حروف و آواها و صداها و کلمات و جملات و عبارات قرآنی, از نظر وزن ونغم و نظم و سجع و قافیه و مفهوم و صناعت ادبی  و ... در بهترین و صحیحترین  و زیباترین وضع ممکن قرار دارند و به تنهایی مظهر و منظری اعجاب انگیز از قرآن  و اعجاز آن می باشند و بسیاری از غیر مسلمانان صدر اسلام , با شنیدن آیات روحبخش قرآن مجید , مجذوب این کلام آسمانی واقع شده و اسلام اختیار کرده اند و به عبارت دیگر, آهنگ کلمات  و جملات  و چیدمان آنها  در کنار هم و چگونگی آنها  , مخاطب را مبهوت کرده و اضافه شدن آهنگ صدا  بر آهنگ آوا, زیبایی بی نظیر آنرا دو چندان نموده  و به مصداق ( نور علی نور  ) تابش آیات برقلب زنگ زده انسانها و روان و آیینه دل  مشتاقان و شیدایان  را باعث می گردد و روح را صفا و دل را جلا  می بخشد  .

 این  آهنگها بر حسب تشابه و تقارب و تجانس و تماثل آنها, بنابر معروف ( با اختلاف نظر ) در هفت دسته و گروه و در هفت جایگاه که به آن مقام می گویند (  در زبان فارسی به آن دستگاه می گویند  ) جای گرفته اند که عبارت است از :

صبا , نهاوند , عجم ,بیات , سگاه , حجاز  و راست , ( اعراب به آنها صبا, نهوند, عجم, بیاتی, سیگاه یا سیجاه, حجاز, رست یا رزت می گویند )   

  اما مقامهای دیگری همچون چهارگاه و ماهور و...  هم دست کمی از بعضی مقامهای مذکور ندارند و در تلاوت قرآن به ایفای نقش و آرایش تلاوت مساعدت می کنند .

هریک از مقامهایی که گفته شد, تعدادی از نغمه ها  و آهنگها را در زیر مجموعه خود جای داده اند که به  آنها (ردیف) هم گفته می شود به  طور مثال در مقام بیات , آهنگهایی نظیر دوگاه , نوا , حسینی , بیات, عجم , محیر و شوری و ابراهیمی ...وجود دارند که هر کدام از آنها یا در نشیب اجرا می گردند و یا در فراز و به طور کلی اجرای آنها در5 حرکت انجام می شود  که چهار حرکت , یکی بعد از دیگری به صورت مرتب و متوالی و تصاعدی , ماوراء حرکت قبلی و مافوق آنها  خوانده می شوند و حرکت پنجم هم  یا برای شروع تلاوت است  و یا دربین صداهای بلند  و کشیده و تیز و زیر برای عبور و مرور و نقل و انتقال مورد استفاده واقع می شوند و یا اینکه برای فرود و فلول مورد  استفاده  واقع می شوند و از همه مهمتر اینکه, در قسمت نغم به 5 عامل پرده صدا , کیفیت اجرا,  جمال نغمات, جاذبه تلاوت و تحرک آن توجه می شود که به آنها عوامل خمسه می گوییم .

 اگر باز هم کلی تر ,تلاوتی را  ارزیابی کنیم, باید ببینیم که  دو عنصر( حسن- حزن), چقدر و به چه میزان در یک تلاوت وجود دارد, و هریک از آنها را مورد ارزیابی قرار داده  و در جدول ارزیابی کیفیت بررسی می کنیم.

هر چه درجه یک تلاوت به درجه ممتاز نزدیک تر باشد، تلاوت اثر گزارتر ، قوی تر و بهتر است.

برگرفته از سایت استاد علی اکبر حنیفی

/ 0 نظر / 7 بازدید